[અભ્યાસે બી.ઈ (ઈલેક્ટ્રોનિક્સ) અને વ્યવસાયે હાલમાં લંડન ખાતે સોફટવેર ક્ષેત્રમાં ફરજ બજાવતા યુવા સર્જક હિરલબેન મૂળ અમદાવાદના રહેવાસી છે. તેમની આ કૃતિમાં તેમના સ્વાનુભવની સત્યઘટનાઓ છે જેમાં વર્તમાન સમાજનું એક જુદું ચિત્ર પ્રતિબિંબિત થાય છે.] 

વિશ્વનું એક અદ્યતન શહેર લંડન. લગ્ન કરીને અહીં આવ્યે મને બે વર્ષ થઈ ગયાં છે. ઑફિસમાં ત્યાંની સખીઓ સાથે સારી એવી મૈત્રી બંધાઈ ગઈ છે. એક દિવસ સવારે ઑફિસ પહોંચીને હું મારું કામ શરૂ કરી રહી હતી ત્યાં જ કેથરિન મારી ખુરશી પાસે આવી. અમે વાતોએ વળગ્યાં. વાત વાતમાં તેણે મને કહ્યું કે લગ્ન પહેલાં તેને કોઈ છોકરા સાથે પ્રેમ હતો. એક આખો દાયકો તેણે પોતાના પ્રેમી સાથે વિતાવ્યો પણ અંતે તે તેને છોડીને કોઈ અન્ય છોકરી સાથે પરણી ગયો. આજે આટલા વર્ષો પછી પણ હું તેને ભૂલી શકી નથી એમ કહીને કેથરિન મૌન થઈ ગઈ.
થોડીક વાર રહીને તે મારી સામે જોઈને બોલી, ‘હિરલ, તમે લોકો કેટલાં નસીબદાર છો ! તમે યોગ્ય ઉંમરે લગ્ન કરો છો. તમને પતિ અને કુટુંબ સાથેની સલામત જિંદગી મળે છે અને તમે આખું જીવન સ્વસ્થ અને સંતુલિત રીતે જીવો છો. અમારું તો સંબંધો વગરનું સહજીવન હોય છે.’ પોતાની કેબિન તરફ જતાં તે મારો હાથ એના હાથમાં લઈને બોલી, ‘મારો બીજો જન્મ હું ભારતમાં ઈચ્છું છું….’ મેં ધ્યાનથી જોયું તો કેથરિનની આંખોમાં આંસુ હતા. 

કેથરિન સાથેના આ ક્ષણિક વાર્તાલાપે મારા ચિત્તને ઉથલપાથલ કરી નાખ્યું. હું એકદમ અવાક થઈ ગઈ. મારી આંખ સામે મારા ભૂતકાળના અનુભવો તરવરી ઊઠ્યાં અને વિચારોના પ્રદેશમાં વિહરતા હું સીધી બૅંગ્લૉર જઈ પહોંચી. હજુ મારી કારકિર્દીના શરુઆતનાં એ વર્ષો હતાં. મારી મહાત્વાકાંક્ષા લગ્ન પહેલાં કોઈ મલ્ટિનેશનલ કંપનીમાં સારી જોબ લેવાની અને ઊંચા પગારને આંબવાની હતી અને તેવામાં મને બૅંગલોરની એક કંપનીની ઑફર મળી. દેશના કોઈ પણ ખૂણે જવાની માનસિક તૈયારી હતી જ એટલે જીવનમાં પહેલીવાર હું મારું શહેર છોડીને બૅંગ્લોર જઈ પહોંચી. મારે માટે આ સાવ નવી દુનિયા હતી. આંખોમાં કેટલાય સપનાં આંજીને જીવનમાં આગળ વધવાનું હતું. નક્કી કરેલા ધ્યેયને પહોંચી વળવા દિવસ-રાત મહેનત કરવાની હતી. પરંતુ ત્યાં તો શરૂઆતના દિવસોમાં મારે ભારે આશ્ચર્યજનક અનુભવોમાંથી પસાર થવાનું થયું !


વાત એમ બની હતી કે મેં મારી એક સખી સાથે બૅંગ્લોરમાં રૂમ ભાડે રાખીને રહેવાનું શરૂ કર્યું. હજી માંડ બે-ત્રણ મહિના થયા હશે ત્યાં મારી એ સખીની બીજા શહેરમાં બદલી થઈ. હું એકલી પડી. ઘરનું ભાડું પરવડે એ માટે હવે મારે કોઈક બીજી રૂમ-પાર્ટનર શોધવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ. મારા મનમાં એમ હતું કે મારી જેમ જ જોબ કરતી કોઈ ગુજરાતી યુવતી મને મળી જાય તો ઘણું સારું. અહીં નવી જગ્યાએ એકબીજાનો સાથ પણ રહે અને સાથે રહેવાનો આનંદ પણ મળે. મોટા શહેરોમાં ઘણા લોકો આ રીતે ભાડે રહીને નોકરી કરતા હોય છે. હું મારા જેવી કોઈ યુવતીની શોધમાં હતી ત્યાં એક જણે મને એક જાણીતી વેબસાઈટનું સરનામું આપ્યું અને કહ્યું કે આ વેબસાઈટ પરથી તને ભાડે મકાન શોધનાર કોઈક મળી રહેશે. મેં એ વેબસાઈટ પર મારા ફોન નંબર સહિત જાહેરાત મૂકી અને મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે મને ‘લીવ-ઈન રિલેશન’ ઑફર કરતાં યુવકોના ફોન આવવાના શરૂ થયાં ! હું તો હતપ્રભ થઈ ગઈ. શું કરવું મને સમજાયું નહિ. પહેલાં તો એકદમ રડવા જેવી થઈ ગઈ અને પોતાને નિ:સહાય અનુભવવા લાગી. ઘરે પરિવારજનો ચિંતા કરે તેથી તેમને કંઈ જણાવ્યું નહીં. જીવનમાં પહેલીવાર એવું બન્યું કે હું એકલતા મહેસૂસ કરતી હતી. જો કે પરિવારજનો સૌ મને મદદરૂપ થાય તેમ હતાં પરંતુ તે છતાં હું તેમને શું કહું અને કેવી રીતે કહું તે મને કંઈ સમજાયું નહીં. છેવટે નક્કી કર્યું કે આ સમસ્યાનો મારે એકલે હાથે જ સામનો કરવો પડશે. મેં મક્કમ બનીને યુવકોના ફોન અવગણવાનું શરૂ કર્યું. 

ફોન કરનાર યુવકો બહુ ચાલાક હતા. ખૂબ ઠાવકાઈથી પોતાનો પરિચય આપીને મને પૂછતાં કે તેઓ પોતાની બહેન માટે રહેવાની જગ્યા શોધી રહ્યા છે અને એમની બહેનને ફલાણી કંપનીમાંથી ઑફર મળી છે તો તેઓ આ ઘર જોવા આવી શકે ? ગમે તેમ કરીને તેઓને મારા સુધી પહોંચવું હતું. આ પ્રકારના સંવાદો મારી કલ્પના બહારના હતા. મારે તેમને જણાવવું પડતું કે હું તમારી બહેન સાથે જ વાત કરી લઈશ. એમાં વળી એક છોકરો તો બહુ હોંશિયાર હતો. એણે ફોન કરીને મને ગુજરાતીમાં વાત કરતાં કહ્યું કે, ‘કેમ ઓળખાણ પડે છે ? ઘરે બધા કેમ છે ?’ એ પોતાને મારો જૂનો મિત્ર માનતો હતો. પોતાનો પરિચય આપીને એણે પોતાની કંપનીની, પગારની, ઈન્ટરવ્યૂની વગેરે વાતો ચાલુ કરી પરંતુ મને હજી તેની કોઈ ઓળખાણ પડતી નહોતી એટલે હું તો ત્યાં જ અટકી હતી. મેં તેને ફરીવાર જરા કડક અવાજે પૂછ્યું ત્યારે તે બોલ્યો કે તે મારી સાથે રહેવામાં રસ ધરાવે છે. વાત સાંભળતાં જ મારો મિજાજ ગયો અને મેં તેને ધમકાવીને કહ્યું કે જો હવે ફોન કરવાની હિંમત કરશે તો એની કંપનીમાં હું જાણ કરી દઈશ. વધુ કંઈ પણ વાત કર્યા વગર મેં ફોન કાપી નાંખ્યો. એ પછી તો મારી જેમ બીજી અનેક યુવતીઓ આ સમસ્યાનો ભોગ બની હશે, તેથી સૌએ મળીને એ વેબસાઈટને ફરિયાદ કરી અને તે લોકોએ અમારી અંગત વિગતોને ખાનગી રાખવાની સુવિધા કરી આપી. 

જીવનના આ અનુભવે મને વિચાર કરતાં કરી દીધી. કારણ કે આ પ્રકારના સંબંધો માટે જે છોકરાઓના ફોન આવતા હતાં એ બધાં કોઈ રસ્તે રખડતા છોકરાઓ નહોતાં. બધા જ લોકો મોટે ભાગે સારા સંસ્કારી ઘરોમાંથી આવતા હતાં. મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓમાં મોટા પગાર પર કામ કરતાં હતાં પરંતુ તેઓ કોઈ લગ્નની જવાબદારી સ્વીકારવા તૈયાર નહોતાં. મેં ફરીવાર એ વેબસાઈટ જોઈ ત્યારે મારા ધ્યાનમાં આવ્યું કે અધધધ… કહી શકાય એટલી ‘લીવ-ઈન રિલેશન’ની જાહેરાતો હતી. સૌને સંબંધો વગરનું સહજીવન જોઈતું હતું. એમાં તેઓને કંઈ પણ અજુગતું નહોતું લાગતું. કેટલાકે તો એવી જાહેરાતોમાં વળી એમ પણ લખ્યું હતું કે ‘યુવતીએ ભાડું આપવાનું રહેશે નહીં. બસ, એ જોબ કરતી હોવી જોઈએ અને દેખાવે સારી હોવી જોઈએ.’ અરેરે….! ક્યાં ભારતનું આપણું યુવાધન અને ભારતીય સંસ્કૃતિની વાતો અને ક્યાં આ વિકૃતિથી ખદબદતો સમાજ ! આપણે આવા ભણેલા ? ભણતરે આપણને આ મુક્ત સાહચર્ય શીખવ્યું ? 

મારો પ્રશ્ન તો હજી ઊભો જ હતો. એ પછી મને વિચાર આવ્યો કે હું કોઈ પેઈંગ-ગેસ્ટ બહેનને શોધી કાઢું અને એમને ત્યાં રહેવા જતી રહું. પરંતુ એ મારે માટે શક્ય નહોતું કારણ કે મને રસોડામાં પૂરી આઝાદી જોઈતી હતી અને ત્યાં તો શાકાહારી-માંસાહારી બધું ભેગું ચાલતું હતું ! વળી, મારે મારા માતાપિતાને દક્ષિણ ભારતની સફર પણ કરાવવી હતી. ક્યારેક તેઓ મારી સાથે આવીને રહે તેવી પણ મારી ઈચ્છા હતી. કોઈક કુટુંબીજનને પણ આવીને રહેવું હોય તો ભાડાનું ઘર જ સારું એથી મેં પેઈંગ-ગેસ્ટનો વિચાર માંડી વાળ્યો. છેવટે ખૂબ મહેનત પછી તપાસ કરતાં એક સરળ અને સાલસ છોકરી મને મળી. તે મારી ખૂબ સારી મિત્ર બની ગઈ અને અમે સાથે રહેવા લાગ્યાં. ધીમે ધીમે બૅંગ્લોરમાં રહીને હું ઘણું બધું શીખી ગઈ. કોની સાથે કેટલી વાત કરવી, કેવી રીતે વાત કરવી, માણસોની પરખ કેવી રીતે કરવી તેની ચાવીઓ મને સમજાવા લાગી. પરંતુ જેમ જેમ મારું મિત્રવર્તુળ વધતું ગયું તેમ તેમ અનેક સખીઓ પાસેથી ‘લીવ-ઈન રિલેશન’ના ગજબના કિસ્સાઓ સાંભળવા મળ્યા. તેમના વર્તમાન જીવનમાં જરાક ડોકિયું કર્યું તો એમના દુ:ખ, દર્દ, બિનસલામત જિંદગી અને તેમની ભૂતકાળની વાતો જાણવા મળી. 

મારી એક બહેનપણી ભણવામાં ખૂબ હોંશિયાર હતી પણ તે એવા કુટુંબમાંથી આવતી હતી કે જ્યાં છોકરીનો જન્મ ગુન્હો ગણાતો ! કુટુંબમાં તો છોકરો જ જન્મવો જોઈએ એવી માન્યતા હતી. એ છોકરી આ પ્રકારના માહોલમાં અપમાનનાં ઘૂંટડા પીને મોટી થયેલી તેથી સ્વાભાવિક રીતે જ તે પ્રેમ કે હૂંફ માટે તરસતી રહેતી. કૉલેજકાળ દરમિયાન તેને એક યુવક સાથે પ્રેમ થયો અને ત્યારબાદ આ પ્રેમ ઝંખતી છોકરી તે યુવક સાથે ‘લીવ-ઈન રિલેશન’માં રહેવા લાગી. થોડો વખત બધું ઠીક ચાલ્યું પણ પછી ઝઘડા થવા લાગ્યાં. છોકરો વારંવાર લગ્ન નહીં કરવાની ધમકી આપીને સંબંધ તોડી નાખતો. ઘણા વર્ષો પછી એ લોકોએ હવે લગ્ન કર્યાં પરંતુ સંબંધ વગરના સહજીવનમાં લાંબો સમય રહ્યા બાદ લગ્ન કરવા માટે આમ કાલાવાલા કરવા પડે, પ્રેમ અને હૂંફ મેળવવા માટે તડપતાં રહેવું પડે એવી જિંદગીનો શું અર્થ ? એવા સંબંધો કેટલા ટકાઉ ? આ પ્રકારની યુવતીઓને અનેક માનસિક પીડામાંથી પસાર થવું પડે છે. અમારા જ વિસ્તારમાં એક પેઈંગ-ગેસ્ટ તરીકે કામ કરતાં બહેનની બાજુના ઘરમાં એક યુગલ આ રીતે રહેતું હતું. એ યુવતી પણ ખૂબ દુ:ખી હતી. તે ગર્ભવતી હતી અને એ દરમિયાન મકાનમાલિકે મકાન ખાલી કરવાનું પણ કહ્યું હતું. અંતે ન છૂટકે તેઓએ લગ્ન કરવા પડેલાં પરંતુ આવા થીંગડા મારીને કરેલા લગ્નનું આયુષ્ય કેટલું ? લગ્ન બાદ પણ દંપતિમાં ખૂબ ઝઘડા થતાં. યુવતીએ આ બાબતે કોઈ વાત પોતાના પરિવારજનોને કહી નહોતી. તેની હાલત ખૂબ દયનિય હતી. આ જ સમય દરમિયાન મેં એક બીજો કિસ્સો પણ સાંભળેલો ક�4ી હતી ત્યારે એક શીખાઉ છોકરી મારી સાથે હતી. એક દિવસ તેણે તેના બોયફ્રેન્ડ વિશે વાત કરી અને મને પૂછ્યું કે તમારો બોયફ્રેન્ડ કોણ છે ? મેં જવાબમાં ના કહી ત્યારે તેણે મને કહ્યું કે ‘મેડમ, આજના જમાનામાં તો બોયફ્રેન્ડ ના હોવો એ શરમજનક બાબત છે ! બોયફ્રેન્ડ ના હોય તો લોકો એમ કહે કે તમારામાં કંઈક ખૂટે છે !’ બી.ઈ.ના છેલ્લા વર્ષમાં ભણતી એ છોકરીએ મને કહ્યું કે ‘બોયફ્રેન્ડ ના હોય તો હું મારા ગ્રુપમાં રહી જ ન શકું. એ લોકો મને બોલાવે જ નહીં !’ – હું ફરી એકવાર કહેવા માગું છું કે આ કોઈ સામાન્ય ઘરના છોકરા-છોકરીઓની વાત નથી. આ બધા જ કહેવાતા સંસ્કારી કુટુંબોમાંથી આવે છે ! 

હું જાણું છું કે વ્યક્તિ પ્રેમ, હૂંફ કે કાળજી વગર રહી નથી શકતો. માણસ માણસનો ભૂખ્યો હોય છે. હું એ પણ સમજી શકું છું કે બદલાતા જમાના સાથે કૉલેજમાં અભ્યાસ કરતા પરિપક્વ યુવક-યુવતીઓ લગ્ન કરીને પોતાનું જીવન પોતાની રીતે જીવવા માંગે તો તે આવકારદાયક છે. પરંતુ જ્યારે લગ્ન સંસ્થાનો જ સદંતર છેદ ઉડાડીને જવાબદારી વગરના મુક્ત સહજીવનની વાત આવે છે ત્યારે તે ક્યારેય સ્વીકાર્ય નથી બની શકતી. એ પ્રકારના સહજીવનમાં ક્યારેક તો આકર્ષણ જ કામ કરતું હોય છે અને પછી જ્યારે ઢોળ ઊતરી જાય છે ત્યારે ઉજ્જડ વગડા સિવાય કશું જ હાથમાં હોતું નથી. પશ્ચિમના લોકોને આપણી લગ્ન સંસ્થા માટે ભારે માન છે અને કંઈક અંશે તેઓ તેને ધીમે ધીમે અપનાવવાની કોશિશ પણ કરી રહ્યાં છે અને આપણે આ કોનું અનુકરણ કરી રહ્યાં છે તે ખુદને પૂછવું રહ્યું. આ બધી બાબતો માટે કોર્ટને નહીં, માણસે પોતાના હાર્ટને પૂછીને આગળ વધવું જોઈએ. લગ્નસંસ્થા ભારતીય સંસ્કૃતિનો પાયો છે. મહાન આત્માઓને અવતરવાનો રાજમાર્ગ છે. સમાજને પુષ્ટ કરવા માટે ગૃહસ્થાશ્રમનો ધર્મ છે. લગ્નસંસ્થામાં એકબીજાને આજીવન સુખ-દુ:ખમાં સાથ આપવાનું વચન હોય છે જ્યારે ‘લીવ-ઈન’માં તો ‘સુખમાં સાંભરે સોની’ જેવી હાલત છે. ખરાબ સમયમાં કહેવાતા પ્રેમનું એક ક્ષણમાં બાષ્પીભવન થઈ જાય છે ! લગ્નજીવનમાં દંપતિ પરિવાર સાથે આનંદથી સમય વ્યતિત કરે છે જ્યારે ‘લીવ-ઈન’ ક્યારેક સમય પસાર કરવાનું સાધન બની રહે છે. સ્વાભાવિક રીતે જ લગ્નબાદ પત્નિનો પતિની સંપત્તિ પર કાનુની અધિકાર રહે છે જ્યારે ‘લીવ-ઈન’માં જો કોઈ કાયદો ઘડાય તો પણ એ ફક્ત કાગળનો વાઘ જ બની રહેવાનો. દાંપત્યજીવનમાં કોઈ મતભેદ ઊભા થાય તો દંપતિને પોતાના કુટુંબ અને સમાજનો સાથ મળે છે અને એક પ્રકારની માનસિક મદદ મળી રહે છે જ્યારે ‘લીવ-ઈન’ એટલે લટકતી તલવાર ! એમાં કોઈ કોઈની મદદે આવીને ઊભું રહેતું નથી. પોતાના અને પોતાના સંતાનોના સ્વસ્થ શારીરિક અને માનસિક વિકાસ માટે લગ્નસંસ્થાનો કોઈ વિકલ્પ નથી કારણ કે સંબંધો વગરનું સહજીવન પાયાવિહોણું હોઈને ક્યો વિકાસ આપી શકશે ? 

કેથરિનના શબ્દો મારા મનમાં વારંવાર ગૂંજે છે કે ‘મારો બીજો જન્મ હું ભારતમાં ઈચ્છું છું….’. આપણી પાસે જે હોય તેની આપણે ક્યારે કદર કરતાં શીખીશું ? મોટા શહેરોમાં રહીને મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓમાં તગડી કમાણી કરતા આજના યુવાવર્ગને, તેમાંય ખાસ કરીને યુવતીઓને મારી એટલી જ વિનંતી છે કે તેઓ પોતાના જીવન મૂલ્યોને સાચવીને પોતના ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ કરે કારણ કે આખરે શીલ નામની પણ કોઈ વસ્તુ આ જગતમાં છે. સહજીવન તો સબંધોના તાણાવાણાથી જ શોભે. આથી જ દાદા ધર્માધિકારીએ કહ્યું છે કે : 

સહજીવનમાં સાથે રહેવાની ઈચ્છા છે
સંગતિમાં જીવનનો આનંદ ને સુગંધ છે 

બાગમાં દરેક ફૂલની ખુશબો હોય છે
તેમ દરેક વ્યક્તિનીયે સૌરભ હોય છે 

સહજીવનમાં સ્ત્રીની મધુર સુગંધ છે
પુરુષનાયે સાંનિધ્યમાં વિશેષ સૌરભ છે
તેથી જ બેઉને સાથે રહેવાની ઉત્કંઠા છે 

સહજીવનની પ્રેરણા નૈસર્ગિક છે
પણ સંયોજન અને વ્યવસ્થા સાંસ્કૃતિક છે 

જેઓ એકમેકના જીવનને સંપન્ન કરે છે
સુરભિત કરે છે, એમનું સહજીવન
ચરિતાર્થ થાય છે, આનંદમય થાય છે….. 


Categories:

Leave a Reply